Türk Töresinin Temel Özellikleri: Köklerden Gelen Esprili Bir Bakış
Günlük hayatta bazen hiç farkında olmadan Türk töresiyle iç içe yaşarız. Hani o, “ne biçim geleneksel Türk ailesisiniz siz?” dedirten, bazen sinir bozan ama bir o kadar da içimizi ısıtan gelenekler… İşte o töreler var ya, tam da Türk insanının içindeki gizli farkındalık ve hüzün kombinasyonunu ortaya koyar. İzmir’de yaşayan 25 yaşında, arkadaş ortamında sürekli espri yapan ama içten içe her şeyin çok derin anlamlar taşıdığı bir genç olarak, bunları biraz da mizahi bir şekilde ele alacağım. Kimi zaman iç sesimi, kimi zaman da bazen kendimi deli gibi sorgulayan birisini anlatan bir zihinsel yolculuk yapacağız. Hazır mısınız?
Töre Ne Demek?
İlk önce törenin ne olduğuna bir bakalım. Tören, yalnızca bir gelenek veya bir kültürün yansıması değil, aynı zamanda bir tutum ve davranış biçimi. Türk töresi, yıllardır süre gelen bir yaşam biçiminin sadece bir yansıması değil, aynı zamanda halkın kimlik arayışının da bir sonucudur. Tabii bu kimlik arayışının ne kadar ciddi olduğunu, bazen bir bayram günü evde, annemin kurduğu “Türk töresi” tartışmalarında daha iyi anlıyorum. Çünkü, bir yandan kahve içip, diğer yandan “yok canım, biz böyle büyüdük, öyle alıştık” diyerek konuyu kapatmak, bizim törelerimizden biri değil mi zaten? Evet, belki de…
1. Aile ve Toplum İlişkisi: Ailenin ‘Hayat Kitabı’
Türk töresinin temel özelliklerinden en bariz olanı, aileye ve topluma duyulan bağlılıktır. Aile her zaman her şeyin önündedir. Kızım, oğlum, anne, baba, dede – hepinizin aklında canlanan o toprak kokan aile sahneleri, işte tam da bu törenin en belirgin örneği.
Bazen düşünürken buluyorum kendimi, “Ya neden bu kadar sabırlı bir milletiz?” diye. Geriye dönüp bakınca, her şeyin aileye dayandığını görüyorsunuz. Mesela, İzmir’de bir akşam çayı içmeye gittiğinizde – eğer çay saatine denk geldiyseniz- hemen size yedi çeşit zeytin, peynir, acılı ezme, bir de elma dilimlenmiş olur. Hadi buyurun, bir de ben söyleyin: Türk ailesi, sosyalleşmeye takılırken sadece mideyi değil, tüm kültürü de besler.
“Evlat, kendini geliştirmelisin,” der annem, bir çocuğu daha mükemmel yetiştirmek için. Gözlerim doluyor, “Anne, yeter!” derken iç sesim, “Hayır, annem doğru söylüyor. İş hayatında nasıl başarılı olurum, hayatı nasıl daha anlamlı kılabilirim?” diye derin bir içsel sorgulamaya giriyorum. Ama annem, o sorgulama sırasında hiç susmaz; “Hadi, kahveni iç de geliyorum, yeni yemek tarifi var.” Tüh! Gene geç kaldım!
2. Misafirperverlik: Sizi Bekliyoruz, Ama İşte Fazla Geç Kalmayın
Türk töresinde misafirperverlik de oldukça önemli bir yer tutar. Bunu belki de en iyi, İzmir’deki apartman komşusuyla yaptığım ‘selamlaşma’ yarışmasında görmüş oldum. Kadıncağız saat 3’te aradı, “Gel oğlum, çay koydum, akşam da börek yaparım” dedi. “Gelemem, çok yoğunum” dedim, o da gülerek, “Hayır, geliyorsun, hadi gel.” Bunu bir arkadaşınız size dese, “Ya işte ben de biraz canım sıkkındı, ama o kadar misafirperver ki, kırmadım” dersiniz. Ne de olsa bu, Türk töresi!
Daha sonra, belki de o kadar çok misafir kabul etmişimdir ki, artık misafirperverlik bile bana bir iş gibi gelmeye başladı. “Yani, şimdi çayı şekerli mi yapmalıyım, yoksa bu insan kahve sever mi?” diyorum, akşamları gelen misafirlerin yemek tercihini düşünerek gözlerim faltaşı gibi açılıyor.
Bir bakıyorsunuz, misafire daha çay servisi yapmadan, evdeki kedinin tüyleri ve halının üstündeki ufak bir toz tanesi, bir felakete dönüşüyor. “Evlat, temizlik yapmadın mı yine?” diyor annem. Ya anne, misafire çay mı ikram edeceğiz yoksa halıyı mı temizleyeceğiz?
3. Saygı ve Nezaket: “Büyüklere Saygı” – Bu Gerçekten Büyüklere Saygı mı?
Bunların içinde en tartışmalı olanı, saygıdır. Yani, büyüklerimize saygı göstermek gerçekten çok önemli. Ama bir noktada bu saygı, başınızı belaya sokabiliyor. Anlatayım:
Düşünsenize, akşam yemeğine büyükleriniz geldiğinde, önünüzde bir tabak pilav duruyor ve bir de tatlı var. Şimdi, işte burada temel soru şu: “Tatlıyı önce mi yiyeceğim, pilavı mı?”
Evet, bazen bu kadar küçük bir şey bile insanı düşündürüyor. “Yok, önce pilav mı yenir?” dedikçe, yavaşça iç sesiniz devreye giriyor: “Ama ya o tatlıyı yemezsem? Yani yanlış mı olacak?” Annemin yüzü kafasında beliren yıldızlar gibi. “Hadi canım, tatlıyı bırakalım sonra, pilavı bitir, olmaz mı?” Ama çocukluğumun temeli de burada: Bir yol var, bir tek doğru yol var.
4. Gelenekler ve Modernleşme: “Ya, Bu İşin Sonu Ne Olacak?”
Türk töresi denilince sadece geçmişin izlerini sürmüyoruz. Aynı zamanda geleneksel ve modernleşmenin gizemli dansına da tanık oluyoruz. Eskiden evlenmek, düğün yapmak bir töre iken, şimdi #boşanmak bir töre olabiliyor! Hani “gençlere saygı” denince hemen “evlenmedik, çocuk yapmadık, ama dünya hep bizim etrafımızda dönüyor” diyenlere selam çakalım. Ancak, Türk toplumunun modernleşme arayışı bir taraftan eski törelerle bağ kurarken, diğer taraftan bunları sorgulamakta. Bu da bazen komik, bazen hüzünlü bir durum yaratıyor.
Ne diyorduk? Töreler aslında, sadece dışarıdan gelen bir baskı değil, aynı zamanda hepimizin hayatında bir ayrıntıdır. Bazen o ayrıntılar bizi geriyor, bazen de hayatımızı şekillendiriyor.
Ve evet, bir noktada kendime soruyorum: Türk töresi neydi? Bunu hayatımın her anında yaşadığım için mi hep anlamak istiyorum? Aslında töreler, bizim kimliğimizin bir parçasıdır. Bunu anlamak belki de gerçek bir farkındalıktır. Ama bir yandan da “Ya yeter artık” dediğiniz anlar, ne yazık ki bu töreyi kabullenmeye başladığınız anlar oluyor.
Ve sanırım bu yazıyı bitirirken, bir dahaki misafirliğe davet edildiğimde, her şeyin doğru olacağı konusunda içsel bir huzur bulacağım. O zaman tüm sorularımın cevabı da şudur: Türk töresi, içimizdeki dengeyi ve keşfettiklerimizi bulmamızı sağlar… ama yine de misafire tatlı vermeyi unutmayın!