Metalinguistik Farkındalık Nedir? Bir Dilin Arkasındaki Zihin Çalışması
İzmir’de, güneşin sıcağı, denizin serinliği derken, dilin gücü üzerine düşündüğümde aklıma ilk gelen şey şu oldu: “Dil, aslında her şeyin maskarası gibi değil mi?” Herkesin konuştuğu, düşündüğü ve ifade ettiği şeyler bir noktada birbirinden farklı ama ne zaman ki bu farkındalığı kazanıyorsun, dilin daha derin bir oyun gibi görünüyor. İşte tam burada Metalinguistik farkındalık nedir? sorusu devreye giriyor. Dur, hemen korkma, derin bir felsefe yapmayacağım. Hadi gel, dilin gücünü mizahi bir şekilde keşfedelim.
Dilin Arkasında Ne Var?
Bazen arkadaş ortamlarında saçma bir espri yapar, sonra o espri üzerine bir saat sohbet ederiz. Aslında bir noktada hepimiz, dilin sadece iletişim aracı olmadığını, aynı zamanda düşüncelerimizi nasıl şekillendirdiğimizi de fark etmişizdir. Ama o farkındalık, çoğu zaman “tamam, bu espri tuttu mu? Duydular mı beni?” diye düşündüğümüz anlarda kaybolur.
Mesela geçenlerde, bir arkadaşım “Benim yeni projeye başlayacak cesaretim yok” dedi. Ben de hemen yapıştırdım:
“Cesaret mi? Seninki mi? O kadar cesaretin olsa var ya, Kahraman Hakan gibi dünyayı kurtarırsın!”
Arkadaşlar kahkahalara boğulurken, bir dakika… Kendi kendime “Benim bu espriyi yapmam, metalinguistik farkındalık mı?” diye düşündüm. Yani dilin kendisini düşünmek, bir kelimenin ya da cümlenin sadece ne ifade ettiğinden çok, nasıl ifade edildiğini, nasıl duyulduğunu anlamak aslında metalinguistik farkındalık değil mi? Dilin, bir düşünme biçimi haline gelmesi, işte tam olarak burada devreye giriyor.
Bir Konuşmada Metalinguistik Farkındalık Nasıl Devreye Girer?
Metalinguistik farkındalık, dilin kendisini düşünme yeteneğiyle ilgili bir şey. Hani bazen bir arkadaşın sana “Açıkça söyledim!” dediğinde, “O zaman niye bu kadar karmaşık oldu her şey?” diye sorgularken, aslında bir tür dilin oyununu oynuyorsun demektir. O an ne oluyor? Dilin üstünde düşünmeye başlıyorsun.
Mesela geçen gün bir arkadaşım bana “Hadi dışarı çıkalım” dedi. Ama tabii, her zamanki gibi ben “Dışarıda ne var?” sorusunu sorarken, kendimce çok derin bir metalinguistik sorgulamaya girdim:
“Dışarı derken neyi kastediyor? Bu ‘dışarı’ aslında ‘günlük rutin mi’ yoksa ‘toplu taşıma ile gidilen bir yolculuk mu’?”
Ve arkadaşım sadece “Dışarıda biraz yürüyelim işte” dedi. Ama ben bir anda dilin bir anlam katmanı olup olmadığını, kelimenin içerdiği duyguları analiz etmeye başladım.
İşte bu tam olarak metalinguistik farkındalık! Dilin içindeki anlamları, bazen yanlış anlamalarla ya da bazen kendini ifade etme çabasıyla sorgulamak, bir tür zihinsel egzersiz gibi.
Dilin Farklı Katmanlarına Yolculuk
Metalinguistik farkındalık sadece cümleleri ve anlamlarını düşünmekle sınırlı değil. Hatta bazen kelimelerin ne kadar belirsiz olduğuna bile farkındalıkla bakabiliyorsun. Şöyle bir örnek:
Bir arkadaşımın iş yerinde “Yapma!” dediği birine, ama ses tonundan dolayı aslında tam olarak “Bunu yap” dediğini anladık. Dil, sadece sözcüklerden ibaret değil; ses tonları, mimikler, hatta duruş bile bir anlam taşıyor.
Bunu düşündüm ve içimden şöyle dedim: “Yani, metalinguistik farkındalık sadece kelimeleri değil, kelimelerin nasıl söylendiğini de anlamaktır!” Fakat ben de burada çok ciddi bir şey söylediğimi düşündüm, ama sonra hemen kendimle dalga geçtim: “Aha, ben de şimdi profesör oldum galiba!”
Dilin Kendisini Bilmek: Bir Çeşit Zihinsel Yüzme Havuzu
Bir de iç sesim devreye giriyor tabii. Düşüncelerim, içimde hızlıca bir taksi dolmuş gibi gidip geliyor. O kadar hızlı hareket ediyorlar ki, bir noktada kendimi bir anlam karışıklığı içinde buluyorum. Mesela bir kelime hakkında fazla düşünüp, “Bu kelime ne kadar doğru?” diye sorgularken, başka birini söyledim: “Aman Tanrım, başka bir kelime seçebilirdim!” O an bir türlü, “Metalinguistik farkındalık nedir?” sorusunun cevabını bulmaya çalışıyorum.
Bir arkadaşım bana, “İçsel düşüncelerin doğru mu?” diye soruyor. O anda gerçekten düşündüm: “Evet, dil sadece kelimelerle değil, düşüncelerle de şekillenir, değil mi?” Ve tabii, bu bazen beni içsel çatışmaya sokuyor. Sonra gülümsüyorum: “Birini doğru anlamak için doğru kelimeyi seçmem gerek. Ama o zaman da yanlış anlamış olabilirim, değil mi?”
Metalinguistik Farkındalık ve Hayatın Komik Yönleri
Aslında metalinguistik farkındalık, hayatın her anına yayılabilir. “Ben şimdi yanlış mı anladım, yoksa doğru mu?” sorusuyla dolu bir hayat… Fakat bu sorgulamalar, bazen insanı deli etse de bir yandan da komik hâle gelebiliyor. Dil, sadece iletişim aracı değil, aynı zamanda hem kendimizle hem de çevremizle dalga geçebileceğimiz, esprili bir oyun haline de gelebiliyor.
Mesela ben bu yazıyı yazarken, fark ettim ki aslında çoğu kez “ne demek istediğimi” değil, “nasıl demek istediğimi” düşünüyorum. O yüzden bazen dostlarıma şunu söylüyorum: “Bunları bu kadar ciddi düşünme, sadece söylesene, olsun bitsin.” Ama işte bazen olmuyor… Dilin gizemli gücüne kapılınca, her şey bir felsefi konuşmaya dönüşebiliyor!
Sonuç Olarak
Metalinguistik farkındalık, hayatımızın içinde sürekli olarak kendini gösteriyor ama çoğu zaman fark etmeden yaşıyoruz. Dilin, kelimelerin ve anlamın ne kadar derin bir oyun olduğunu anlamaya başladığınızda, her şey biraz daha komik hale geliyor. Sadece çevremizle değil, kendimizle de şaka yapıyoruz aslında.
Beni tanıyorsanız, belki de anlayabilirsiniz; bazen gereksiz yere fazla derin düşünmekten bir şeyler komik oluyor, bazen de düşünüp bulduğumuz anlamların içinden sadece gülmek kalıyor. İşte bu, dilin gücü ve metalinguistik farkındalığın bize sunduğu bir tür espri!